(Albo, gdyby duży stół kuchenny mógł powiedzieć, co widział i słyszał…)
Hans, ze swoimi dużymi okularami i starym rowerem,
przybyłeś do naszego domu w 1941 roku razem z pruskim pułkownikiem, którego byłeś ordynansem. Miałeś ledwie osiemnaście lat. Dla nas reprezentowaliście znienawidzonego okupanta. Wojna dotarła nawet do naszych kuchni!
Czy pamiętasz skargi naszej zrzędliwej kucharki, kiedy pożyczyłeś jej patelnie do przygotowywania posiłków dla swojego pruskiego pułkownika i zwróciłeś je z całymi czarnymi tyłkami?
Kiedy jedzenie przypaliło się na dnie, bardzo się złościła; czasami nawet szła ze skargą do waszego pruskiego pułkownika, który się z tego śmiał, tak jak my.
W 1942 r. przybył Willy, „nauczyciel”, którym był w okresie międzywojennym, bo walczył już w wojnie 1914–1918. Pełnił funkcję sekretarza waszego pruskiego pułkownika. Często pomagał nam wypełnić wszystkie formularze wysyłane przez biurokratów z waszego kraju, aby dowiedzieć się, ile mamy krów, świń i kur. Ostrożnie poradził nam, abyśmy zadeklarowali znacznie mniej, niż faktycznie posiadaliśmy.
Willy był żonaty i miał dwójkę dzieci. Kiedyś pozwoliło mu to uzyskać „wyjątkowy” urlop w celu odwiedzenia rodziny. Aby podziękować mu za pomoc jako pośrednika, w przeddzień jego wyjazdu daliśmy mu duży bochenek chleba – biały chleb, podobny do dobrego chleba na naszej normańskiej wsi! Pamiętasz, jaki był szczęśliwy? Po powrocie pokazał nam zdjęcia swojej rodziny.
Hans, ze swoimi dużymi okularami i starym rowerem,
w miarę upływu miesięcy i lat ty i Willy nie byliście już zupełnie sobie obcy: dzieliliście się z nami swoimi rzadkimi radościami i wieloma rodzinnymi żałobami – a było ich wtedy wiele. Z kolei uczestniczyłeś w naszym życiu rodzinnym, w jego dobrych i złych chwilach, a także w naszych żałobach. Kiedy zmarła nasza babcia, gniewna Alzatka, wasz pruski pułkownik bardzo uprzejmie wyjechał na tydzień, zabierając ze sobą ciebie i Willy'ego, aby wszyscy nasi krewni, którzy przybyli na pogrzeb, mogli zostać w domu. Odszedł nawet kapitan – ten, który często pytał moją babcię: „Jakie wieści podaje BBC w Londynie?”. Wiedział doskonale, że słuchała brytyjskiego radia, co było surowo zabronione, ale nigdy jej nie relacjonował. Być może nie uwierzył wiadomościom nadawanym przez berlińskie radio!
Hans, ze swoimi dużymi okularami i starym rowerem, żywiłeś pewien podziw dla zrzędliwej kucharki, odkąd stanęła twarzą w twarz z majorem, prawdopodobnie nazistą. Przyszedł, jak co tydzień, na niespodziewaną inspekcję: wszyscy twoi towarzysze pobiegli, aby ustawić się w kolejce na dziedzińcu. Pewien nieszczęśnik zbyt mocno trzasnął drzwiami szklarni i rozbiła szybę. Major ukarał go dodatkowymi obowiązkami i zażądał zapłaty za kosztowną wówczas naprawę.
W następnym tygodniu major wrócił na inspekcję. Sprawdził, czy szyba została wymieniona i wezwał wszystkich towarzyszy. Po raz kolejny wszyscy biegli pełni niepokoju, bo to właśnie na tych apelach major wybierał tych, którzy zostaną wysłani na front rosyjski – z którego nikt nie wrócił. Po raz kolejny ten sam pechowiec z poprzedniego tygodnia zbyt mocno trzasnął przeszklonymi drzwiami i po raz kolejny stłukła się szyba. Major wpadł we wściekłość, dużo krzyczał i zarządził karę: czterech żołnierzy miało chwycić nieszczęsnego „recydywistę”, każdy chwytając go za rękę lub nogę, i wrzucić go na ogromną stertę drutu kolczastego, a następnie wrzucić go z powrotem, gdy tylko wyjdzie, zakrwawiony, z podartym mundurem. Kłótliwa kucharka, oburzona takim okrucieństwem, wyszła z jej kuchni blada ze złości i stanęła przed majorem, opierając obie pięści na biodrach. Przenikliwym głosem krzyknęła, że ten żołnierz jest człowiekiem i jako taki należy go szanować. Osłupiały major, nie mogąc wydusić ani słowa, w końcu ustąpił, zapewne po to, by uciszyć tę „ryjówkę” i wstrzymał karę. Gdyby zrobił to Francuz, major prawie na pewno kazałby go uwięzić; w obliczu kobiety nie odważył się. Stąd podziw, jaki ty i twoi towarzysze czuliście dla tego kucharza: być może kłótliwy, ale z pewnością odważny.
Hans, ze swoimi dużymi okularami i starym rowerem,
nigdy nie byłeś dobrym kucharzem. Kiedy więc feldmarszałek Rommel oznajmił, że odwiedzi plaże i zamierza zjeść obiad w domu, nasz zrzędliwy kucharz spontanicznie pomógł Wam przygotować posiłek, bo wiedzieliśmy, jak bardzo się martwicie.
Podczas ostrej zimy 1943–1944 zaczęło się coś dziać. Wczesnym sygnałem było to, że wam, „zwycięskim” żołnierzom niemieckim, zaczęło brakować jedzenia. Czy pamiętasz dzień, w którym służba zaopatrzeniowa Twojej armii przydzieliła Tobie i Twojemu pruskiemu pułkownikowi tylko małą torebkę cukru? Mieliśmy mąkę, mleko i jajka, ale bez cukru. To zrzędliwy kucharz postanowił zrobić naleśniki. Nie wiem, kto przyniósł piwo i skąd cydr, ale pamiętajcie: tego wieczoru wyjątkowo nikt nie poszedł spać głodny.
Hans, ze swoimi dużymi okularami i starym rowerem,
byłeś z nami w kuchni 6 czerwca 1944 r. około czwartej rano, kiedy odgłosy wystrzałów i bombardowań samolotów dały nam wszystkim poczucie, że wkrótce nastąpią doniosłe wydarzenia.
Czy pamiętasz wyraz oczu Willy’ego, gdy przechodził przez kuchnię? Patrzył uważnie na zrzędliwego kucharza. Jak przez przeczucie zrozumiała, że się żegna. I odszedł odważnie, bez słowa, sam w nocy, z karabinem przewieszonym przez ramię, aby objąć wartę zaledwie sto metrów od domu, na rogu pola obok kościoła. Zginął tam od kuli między oczami: karabinek powtarzalny amerykańskiego żołnierza strzelił szybciej niż jego niemiecki karabin Mauser. Kiedy następnego dnia odnaleziono jego ciało, nadal przebywał na swoim stanowisku, w rękach wciąż ściskając przestarzały karabin. W lufie można było zobaczyć jego bagnet, tak jak musiał to robić w okopach podczas wojny 1914–1918, co oznaczało, że był zdecydowany walczyć do ostatniego tchu – za swój kraj, a nie za „Partię Narodowo-Socjalistyczną”. Znacznie później zrzędliwa kucharka przyznała nam, że choć Willy był tym „Bochem”, którego jako takiego nienawidziła, to jednak odmówiła tam przed jego trupem krótką modlitwę, prosząc Boga o przyjęcie jego duszy.
Czy pamiętasz swojego pruskiego pułkownika?
Do końca pozostał arystokratą! Kiedy on także przygotowywał się do powrotu na swoje stanowisko i przechodził przez kuchnię, zrzędliwy kucharz, który tak często pomagał ci w czyszczeniu jego mundurów i dlatego dobrze je znał, zapytał z wyrzutem, dlaczego wybrał swój najlepszy mundur i Żelazny Krzyż, udając się na bitwę. Odpowiedział: „Musisz wyglądać jak najlepiej, żeby umrzeć!” Następnie przeszedł przez lasek za naszym domem i wrócił do swojego biura w Kommandantur. Tam zginął, spalony żywcem. Nic nie znaleziono przy jego ciele.
My schroniliśmy się w rowie, który poleciłeś nam wykopać w ogrodzie warzywnym, a ty z kolei udałeś się na swój posterunek, na platformę obserwacyjną zbudowaną na szczycie najwyższego drzewa w okolicy, niedaleko domu.
Hans, w twoich dużych okularach,
krótko przed szóstą rano 6 czerwca 1944 r. widziałeś wszystko stamtąd: niezliczone statki armady zbliżające się za horyzontem w kierunku Omaha, „krwawej” plaży; Amerykańscy żołnierze lądujący i zabici ogniem z karabinu maszynowego; działa bunkrowe strzelały do statków, które się zapaliły, podczas gdy ich własne działa nadal strzelały do bunkrów. Widziałeś to wszystko. Próbowaliście ostrzec swoich przełożonych za pomocą telefonu zainstalowanego w tym celu na szczycie drzewa, ale to nie zadziałało: francuski ruch oporu przeciął przewody.
I czułeś się bezsilny, ty, któremu duże okulary uniemożliwiały użycie karabinu. Leżałeś więc płasko na platformie, bez ruchu, żeby uniknąć wykrycia, bo Amerykanie bali się snajperów ukrytych w koronach drzew. Słychać było świst kul i pociski eksplodujące w stronę domu. Widziałeś, jak zawaliła się narożna wieża domu, a wieża kościoła i kościół zostały zniszczone przez pociski amerykańskiej marynarki wojennej, ponieważ ukrywali się tam niemieccy obserwatorzy artylerii. Miałeś nadzieję, że kontratak z twojej strony cię uwolni. Ale nie było kontrataku. W takich okolicznościach zejście na dół byłoby samobójstwem. Następnego dnia, 7 czerwca, wciąż ze szczytu swojego drzewa obserwowałeś dwa amerykańskie ataki na lasek za moim domem, bronione przez siedmiu twoich towarzyszy. Udało im się odeprzeć pierwszy atak, ale wszyscy zginęli podczas drugiego.
W nocy z 7 na 8 czerwca postanowiliście zejść z drzewa, bez nadziei, samotni, głodni i spragnieni, bo od dwóch dni nie jedliście i nie piliście. To zrzędliwy kucharz usłyszał, jak wchodzisz do kuchni; Amerykanie nie zajęli jeszcze domu. Dała ci jedyny kawałek chleba, jaki nam pozostał – suchy chleb! – i wreszcie wypiłeś. W ciemności, mówiąc cicho, dałeś jej do zrozumienia, że chcesz odejść. Proponowała ci cywilne ubranie, ale odmówiłeś, mówiąc: „Jeśli mam umrzeć, chcę, żeby to było w mundurze”. Byłeś dumny ze swojego munduru i słusznie. I odjechałeś w swoich dużych okularach na swoim starym rowerze przez lasek za moim domem. Ale dlaczego ten cholerny stary rower musiał tak głośno piszczeć? Nigdy nie zauważyliśmy tego hałasu! Słyszeliśmy to długo… Nie ocenialiśmy wysoko Waszych szans na przeżycie – i Wy też nie!
Wraz z Wami odszedł ostatni żołnierz niemiecki, który przebywał w naszym domu jako nieproszony „okupant”. Kilka miesięcy później powrócili inni żołnierze niemieccy, ale jako jeńcy wojenni. Zaangażowaliśmy ich do naprawy budynków i ogrodzeń naszego zdewastowanego gospodarstwa.
Hans, w twoich dużych okularach i wciąż na starym rowerze,
Gdy przechodziłeś przez ruiny Trévières, małego miasteczka oddalonego o siedem kilometrów od naszego domu, rankiem 8 czerwca, Feldgendarmerie zatrzymała cię, wierząc, że jesteś dezerterem. Na próżno tłumaczyłeś, że duże okulary uniemożliwiają ci użycie broni: chcieli cię zastrzelić. Francuz uratował Ci życie, rozpoznając Cię i potwierdzając, że rzeczywiście jesteś ordynansem pułkownika pruskiego. W końcu cię wypuścili i mogłeś kontynuować.
Niedługo potem natrafiono na kolumnę żołnierzy niemieckich wracających pieszo na front, ustawioną w długim szeregu wzdłuż pobocza. Francuska dziewczynka, mająca siedem lub osiem lat, stała w małym ogródku przy drodze. Jeden z żołnierzy zatrzymał się, wyjął z kieszeni kromkę szarego chleba i dał jej, mówiąc: „Masz, weź ją. Za jakiś czas i tak nie będzie mi już potrzebny”, bo wiedział, że zostanie zamordowany. Żołnierze, którzy za nim podążali, uczynili to samo, tak że zanim ostatni żołnierz przeszedł, fartuch dziewczynki był pełen chleba.
Hans, ze swoimi dużymi okularami i starym rowerem na ramieniu,
udało wam się przebyć Saint-Lô, zrujnowane bombami z amerykańskich samolotów. Kilka kilometrów dalej zatrzymałeś się na farmie, próbując znaleźć jedzenie i picie. Do słupa przy wejściu przybito tablicę z napisami „Cholera” i „Zakaz wstępu” dużymi literami oraz narysowaną czaszką i skrzyżowanymi skrzyżowanymi kośćmi. Ale ty to zignorowałeś. Żona rolnika nadal tam była. Dała Ci jedyną rzecz, której miała pod dostatkiem: mleko od swoich krów. Zapytałeś, dlaczego ten znak był przy wejściu. Wyjaśniła, że dwa dni wcześniej niemiecki sierżant, którego ludzie okupowali gospodarstwo od dłuższego czasu, powiedział jej, że kazano im opuścić gospodarstwo i ich miejsce zajmie SS. „Czy znasz SS?” – zapytał. Kiedy odpowiedziała, że nie, dodał: „No cóż, poznasz ich!”. Ale mogę w czymś pomóc: kiedy przyjdą, powiedz im, żeby spojrzeli na tablicę przy wejściu do folwarku, jeśli jeszcze jej nie widzieli. I rzeczywiście, od dwóch dni w pobliżu byli esesmani, ale w gospodarstwie nie było żadnego. Ci, którzy weszli inną drogą, poszli obejrzeć znak i nie wrócili!
Kilka dni później spotkałeś szkolnego kolegę ze swojej wioski. Zaproponował ci przejażdżkę na swoim czołgu. Trzymając się tylnej części wieży, z nogami piekącymi od ciepła silnika, ale wciąż trzymając się starego roweru, widziałeś amerykański samolot zbliżający się, by ostrzeliwać kolumnę ciężarówek i czołgów. Krzyknąłeś ostrzegawczo do przyjaciela, który szybko zamknął się w zbiorniku: spłonął tam żywcem. Przeżyłeś tylko dzięki temu, że w porę zeskoczyłeś na ziemię i prześliznąłeś się swoim starym rowerem pod jabłoniami. W ten sposób uciekłeś z kieszeni Falaise i żądnych zemsty polskich żołnierzy, którzy ją zamknęli. Oni także nie brali jeńców na „korytarz śmierci”. Potem w drodze do Paryża można było jeździć za dnia: jaki samolot zmarnowałby choćby jedną serię strzałów na jednego żołnierza na starym rowerze? Jednakże w nocy obawiałeś się, że francuski wieśniak przyjdzie ze swoją wielką kosą i podetnie ci ścięgna podkolanowe, gdy będziesz spał – w ten sposób obawiałeś się działań francuskiego ruchu oporu.
Przemierzałeś Paryż przed powstaniem. Kontynuując podróż, udało Ci się przed zimą dotrzeć do własnego kraju. Tam zostałeś przydzielony jako sanitariusz do innego pułkownika.
Do 8 maja 1945 r. przez kilka tygodni nie mieliście oficerów, którzy mogliby wam dowodzić. Nie miałeś już swojego starego roweru, ale zabezpieczyłeś swoje duże okulary. Znalazłeś więc cywilne ubrania i wróciłeś do domu, tym razem na piechotę, do Altony pod Hamburgiem.
Ale nie pozostał już żaden „dom” – tylko sterta ruin na polu ruin. Byłeś jedynym ocalałym z twojej rodziny: twoja matka i siostry leżały pod tymi ruinami, spalone żywcem przez brytyjskie bomby fosforowe. Twoi bracia, wszyscy w SS, zginęli na froncie rosyjskim. Twój ojciec, który walczył już w wojnie 1914–1918, a w 1939 r. został ponownie powołany jako noszowy na froncie francuskim, nigdy nie wrócił; nikt nawet nie wiedział, gdzie umarł.
Hans, w dużych okularach, ale w dobrym samochodzie, wróciłeś dziesięć lat później, aby opowiedzieć mi swoją historię.
Obiecałeś, że odwiedzisz mnie ponownie, kiedy już się ożenisz i będziesz mieć dzieci, jak to określiłeś.
Ale nigdy nie wróciłeś. Być może dlatego, że tego dnia mój ojciec bezceremonialnie pokazał ci drzwi, mówiąc, że widział i znosił wystarczająco dużo ciebie i twojego ludu podczas tych pięciu lat wojny i okupacji; przez Ciebie spadło na nas zbyt wiele smutku i nieszczęścia.
Zawsze tego żałowałem.
Bo tego dnia, Hans, ze swoimi dużymi okularami, zostałeś moim przyjacielem.
J.-P. Hausermann — Vierville-sur-Mer, wrzesień 1990
Źródło: dokument Worda „Hans.doc”, zachowany w zbiorze Yves Cordelle.